Preek Kerstmis 2013

Preek van bisschop Frans Wiertz tijdens de nachtmis op kerstavond (dinsdag 24 december 2013) in de Sint-Christoffelkathedraal te Roermond en de dagmis op Eerste Kerstdag (woensdag 25 december 2013) in de Sint-Servaasbasiliek te Maastricht.

Weet u wat een ‘selfie’ is? Dat betekent dat je met een mobiele telefoon een foto van jezelf maakt. Het is vorige week uitgeroepen tot één van de twee ‘woorden van het jaar’. Het andere woord dat een speciale vermelding kreeg, is ‘participatiesamenleving’. Dit woord komt uit de eerste troonrede van Koning Willem-Alexander. ‘Selfie’ en ‘participatiesamenleving’. Het zijn twee intrigerende woorden, die op het eerste gezicht niks met mekaar te maken hebben. En al helemaal niet met Kerstmis. Toch wil ik u uitnodigen om samen eens wat dieper over deze woorden na te denken.

Met de ‘participatiesamenleving’ wordt een samenleving bedoeld, waarin burgers meer verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen leven en hun omgeving. Het werd door de regering gepresenteerd als iets heel nieuws. En als tegenhanger van de verzorgingsstaat. Dat verbaasde me. Net alsof burgers tot nu toe géén verantwoordelijkheid voor hun eigen leven en hun omgeving zouden nemen. Als we eens om ons heen kijken, dan zien we juist op het gebied van sociale voorzieningen heel veel particuliere initiatieven. Onderwijs, gezondheidszorg, armenzorg, voedselbanken: het is bijna allemaal ooit opgezet door betrokken burgers. Vaak vanuit religieuze bewogenheid. Het is de participatiesamenleving ten voeten uit. Die dateert van lang voordat het woord werd uitgevonden en lang voordat de overheid zich ermee bezighield. Daar is niks nieuws aan! 

Dat andere woord is wel echt nieuw. Een ‘selfie’ bestaat pas sinds we allemaal zo’n apparaatje op zak hebben. Het past ook bij deze tijd, waarin veel mensen vooral met zichzelf bezig zijn. Van de week las ik ergens: “Een ‘selfie’ is de overtreffende trap van de IK-maatschappij.” Dat is goed gezegd.

Op die manier bekeken, staat een ‘selfie’ tegenover de ‘participatiesamenleving’. Zo hebben die twee woorden toch met elkaar te maken en ook heel nadrukkelijk met Kerstmis. Want juist vandaag vieren we het einde van die IK-cultuur en het begin van een samenleving, waarin de ánder centraal staat en waarin mensen voor elkaar opkomen en om elkaar geven. 

Dat begon al in de tijd van het evangelie, toen Maria gevraagd werd of zij de moeder van Gods Zoon wilde worden. Ze had “Nee” kunnen zeggen. Maar ze zette haar eigenbelang overboord en deed wat op dat moment van haar gevraagd werd. En dan Sint Jozef. Hij had waarschijnlijk gedacht met Maria een eigen gezin te kunnen opbouwen. Maar hij werd opeens geconfronteerd met de onverwachte zwangerschap van zijn verloofde. Hij had bij haar weg kunnen gaan. Maar dat deed hij niet. Jozef zette zijn eigenbelang opzij en deed wat op dat moment gedaan moest worden. Niks geen ‘selfie’, maar betrokkenheid en zelfopoffering.

De meest ultieme vorm van participatie aan de samenleving vieren we vandaag: het moment waarop God Zijn Zoon naar de aarde zendt en zo zelf mens wordt. Want dát is de kern van het Kerstfeest: God wordt mens. Hij neemt letterlijk deel aan ons leven. Niet als een machtig heerser. Niet als een popster of een beroemde sporter. Maar als een klein en kwetsbaar kind. Volstrekt hulpeloos en afhankelijk van de zorg van de mensen om Hem heen.

Zo was het toen en zo is het tot op de dag van vandaag. God is mens geworden. Hij is in de wereld gekomen. Maar of Hij gezien en opgemerkt wordt, is heel sterk afhankelijk van hoe wij naar Hem omzien. God is in zekere zin nog steeds dat kind uit de kribbe. Maar Hij is ook de zwerver bij het station. De bijstandsmoeder in de achterstandswijk. De eenzame oudere in het zorgcentrum. De vraag aan ons is of wij vooral met onszelf bezig zijn? Of dat we aandacht hebben voor de mensen om ons heen? En daarmee dus óók aandacht hebben voor God? Kiezen we voor ‘selfies’ of voor participatie?

Iemand die ons heel nadrukkelijk op de goede weg voorgaat, is onze nieuwe paus. Elke dag opnieuw laat hij de wereld versteld staan met zijn woorden en daden. Het haalt lang niet altijd het nieuws in Nederland, maar u moet er de internationale websites eens op nalezen. Elke dag komt paus Franciscus met een nieuw statement, waarmee hij de vinger op de zere plek van de IK-cultuur legt. Uit zijn optreden blijkt niets van eigenbelang, maar álles van betrokkenheid bij mensen, vooral bij de allerzwaksten. Hij is op dit moment de belichaming van de participatiesamenleving. Niet omdat het bezuinigingen oplevert, zoals de Nederlandse regering hoopt. Maar omdat het onze taak als gelovige mensen is om voor een ander op te komen. 

Het evangelie roept ons steeds weer op, om ons eigenbelang overboord te zetten en anderen de helpende hand toe te steken. Daarom ook willen we in onze parochies de betrokkenheid van gelovigen bij de samenleving opnieuw vormgeven door Paus Franciscusgroepen op te richten. U heeft er vast al iets over gehoord. Groepen van gewone mensen die iets voor een ander doen. Niet hoogdravend, maar gewoon omdat een medemens hulp nodig heeft. 

Wat zou het mooi zijn als we volgend jaar om deze tijd kunnen vaststellen dat het woord ‘selfie’ uit het spraakgebruik verdwenen is. Omdat we minder met onszelf bezig zijn geweest en meer aandacht hebben besteed aan de mensen om ons heen. Dan doen we precies wat Christus gedaan heeft en waartoe hij in de wereld is gekomen. Ik ben er van overtuigd dat we daar met z’n allen een stuk gelukkiger van worden. Zalig Kerstfeest.

+ Frans Wiertz
bisschop van Roermond