Tekst en foto’s: Matheu Bemelmans

Half januari vindt de ‘week van gebed voor de eenheid van christenen’ plaats. De teksten voor die week zijn dit jaar geschreven door christenen uit Armenië. In Maastricht staat de enige Armeense kerk van Limburg en eigenlijk van de hele Euregio, want de gelovigen komen uit het hele gebied tussen Eindhoven, Luik en Aken. Een kennismaking.

Tien minuten voordat op deze zondag de viering gaat beginnen, is de Armeense kerk Surp Karapet (Heilige Voorloper) nog helemaal leeg. Op het priesterkoor zijn de priester en een dienaar bezig met de voorbereidingen, maar er is nog geen kerkganger te bekennen. Uit een zijruimte komt Levon Sarkis aanlopen. Na een hartelijke begroeting zegt hij met een blik op de klok: “Er is nog tijd genoeg voor een kopje koffie. Ga maar mee.” In de parochiezaal naast de kerk zitten een stuk of tien mensen aan de koffie. “Wat leuk dat u er bent, ga zitten.”

Over het naderend aanvangstijdstip van de mis schijnt niemand zich druk te maken. “We beginnen altijd met een kleine groep en langzaam druppelt het vol,” zegt Sarkis, die ook voorzitter van het kerkbestuur is. Zijn zoon Vasken Sarkis en Armand Karaoglan zijn inmiddels ook aangeschoven en beginnen meteen te vertellen over de geschiedenis van de Armeense parochie, die sinds 1993 in Maastricht gevestigd is. Aanvankelijk werden de vieringen in de Gulielmuskerk bij het MVV-stadion gehouden en sinds 2013 in de voormalige parochiekerk Christus’ Hemelvaart in de wijk Pottenberg, die nu naar Johannes de Doper is vernoemd: de Heilige Voorloper.

Ruim na het vastgestelde begintijdstip merkt iemand op dat de mis gaat beginnen en begeeft het hele gezelschap zich naar de kerk. De uit Oekraïne afkomstige priester en enkele diakens, subdiakens en acolieten betreden in kleurrijke gewaden de kerk. Vanaf dat moment wordt er aan één stuk door gezongen. In het Armeens. De liturgie is een samenspel tussen de priester, de diakens en het koor. “Het is de bedoeling dat de kerkgangers meezingen, maar niet iedereen kan dat,” legt Karaoglan na de viering uit. Voor dat doel zijn er speciale boekjes gemaakt met de volledige tekst van de liturgie in het Armeens en daarnaast de Nederlandse vertaling. Daardoor is de viering ook goed te volgen voor wie het Armeens niet machtig is. Hoewel de liturgie de orthodoxe ritus volgt, wijkt de orde van dienst niet veel af van een katholieke eucharistieviering. Grote delen van de gebeden zijn zelfs woordelijk te herkennen.

Inderdaad blijven er tijdens de bijna twee uur durende viering steeds mensen binnenkomen, zodat de kerk tegen het einde goed gevuld is. “De Armeense kerk is een van de oudste christelijke kerken,” vertelt Gregori Martikyan als we na mis opnieuw aan de koffie zitten. Hij komt elke zondag vanuit Aken naar Maastricht om als acoliet mee te dienen en een deel van de gezangen voor zijn rekening te nemen. “De kerk werd gesticht door de apostelen Bartholomeus en Judas Thaddeus. Daarom spreken wij ook van de Apostolische Armeense Kerk. Nadat een van onze kerkvaders de koning genezen had, werd het christendom in 301 in Armenië als eerste land ter wereld tot staatsgodsdienst verheven. Dat is altijd zo gebleven. Alleen toen Armenië onder de Sovjetunie viel, werd religie verboden. Maar wat al tweeduizend jaar in onze genen zit, kun je niet zomaar verbieden,” aldus Martikyan. “Toen de Sovjetunie uiteenviel bloeide de kerk weer op.”

Dat wil niet zeggen dat er sindsdien geen problemen meer zijn. Vanwege politiek geweld zijn veel Armeniërs hun land moeten ontvluchten. “Dat begon al bij de grote genocide tijdens de Eerste Wereldoorlog en ging daarna door gedurende diverse Balkanoorlogen,” legt Vasken Sarkis uit. “Mijn voorouders zijn vanwege de genocide vanuit wat nu Turkije is naar Irak gevlucht. Daar ben ik ook geboren, maar toen de Golfoorlog uitbrak moesten we weer vluchten en zo zijn we in Maastricht terechtgekomen.”  

Anderen vluchtten voor de conflicten met Azerbeidzjan of Nagorno-Karabach. Door al die elkaar opvolgende oorlogen raakten heel wat Armeniërs verspreid buiten hun land. “Wat ons bindt is ons geloof,” zegt Martikyan. “Als je Armeniërs wilt ontmoeten, moet je kijken waar een Armeense kerk staat, dan vind je ze altijd.” Karaoglan knikt bevestigend. “Ons geloof is wat ons ons bindt. Armeniërs wonen in allerlei landen, maar spreken dezelfde taal en hebben hetzelfde geloof. De kerk is ons tweede huis, ons tweede Armenië.”

Toen de gemeenschap zich begin jaren negentig in Maastricht vestigde, waren ze zeer verrast te horen dat het uitgerekend bisschop uit hun land het geloof naar deze regio had gebracht. “Ik had nog nooit van Sint-Servaas gehoord,” bekent Karaoglan. “Maar de priester die regelmatig vanuit Parijs kwam om onze viering te leiden, zei: weet je wel dat er in Maastricht een bisschop uit Armenië begraven ligt?”

Dat was aanleiding om contact met de Sint-Servaasparochie te zoeken. Karaoglan: “We werden heel hartelijk ontvangen door toenmalig deken Mathieu Hanneman. Hij zei: ‘Doe bis ene van us’. Dat vond ik zo mooi. Sindsdien zijn er veel contacten over en weer. Zo deed de Armeense gemeenschap afgelopen zomer mee in de Heiligdomsvaart in Maastricht en werd er een aantal jaren geleden naast Sint-Servaasbasiliek een Armeense kruissteen geplaatst.

De Armeense kerk behoort tot de zogeheten oriëntaals-orthodoxe kerken, waartoe ook de Syrisch-orthodoxe kerk en de koptische kerk gerekend mogen worden. “Deze kerken staan volledig los van de Grieks- of Russisch-orthodoxe kerken die in 1054 ontstonden,” legt Vasken Sakis uit. “Wij zijn veel ouder. We hebben ook een eigen paus, die katholikos genoemd wordt en in Armenië woont. Hij heeft heel goede contacten met het Vaticaan. Theologisch zijn er weinig verschillen. Het bisdom waartoe wij behoren was in Parijs gevestigd, maar is kortgeleden naar Rome verplaatst, juist om dichter bij de paus te zijn.”

Terug naar de liturgieviering in Maastricht. Die is zeer levendig. De priester, de diakens en de acolieten zijn voortdurend in beweging. Er wordt veel wierook gebruikt en voortdurend klinken er belletjes. Er is een kleine processie door de kerk en alles gebeurt met zeer veel eerbied. Zo dragen de mannen op het priesterkoor speciale pantoffels. “De plek waar de eucharistie wordt opgedragen is heilig,” legt Vasken Sariks uit. “Die betreed je niet met schoenen waarmee je ook overs straat gaat.”

Op twee momenten tijdens de mis wordt er een groot gordijn voor het priesterkoor dichtgetrokken, de functie ervan is vergelijkbaar met een iconenwand die je in meer orthodoxe kerken tegenkomt. Daarachter worden de voorbereidingen voor de eucharistie getroffen. Er is één grote hostie, waarvan de priester stukjes afbreekt en uitdeelt. Wat opvalt is dat tijdens de communie ook heel kleine kinderen naar voren komen. “We kennen geen eerste communie, zoals de katholieke Kerk dat kent, legt Sarkis uit. “Je wordt als baby gedoopt en ontvangt direct de communie en het vormsel.”

Tot aan het moment van de communie volgt een groep van ongeveer twintig kinderen een zondagschool in een zijruimte. Terwijl de ouderen na de viering aan de koffie gaan, krijgen de kinderen zangles. Van het ‘Heer ontferm U’ in het Armeens schakelen ze moeiteloof over naar ‘Sinterklaas kapoentje’ en ‘Jingle bells’. “Het is belangrijk dat we onze eigen cultuur doorgeven,” zegt Martikyan. “Maar we moeten ook integreren in het land waar we wonen.”

Wie meer wil weten over de Armeense kerk in Maastricht kan terecht op de website surpkarapet.com