‘De radicaliteit van Franciscus spreekt mij aan’
Tekst Matheu Bemelmans | Foto’s: John Peters
Precies 800 jaar geleden overleed Franciscus van Assisi. Daarom is 2026 een Jubeljaar voor alles en iedereen die zich met deze heilige van de armen en de natuur verbonden voelt. Alle reden om eens langs te gaan bij de bekendste franciscaan in Limburg: pater Mattie Jeukens o.f.m.
“Het duurt even voordat de koffie klaar is,” verontschuldigt Jeukens zich, terwijl hij in de eenvoudige keuken van zijn pastorie naast Lourdeskerk in Maastricht vanuit een fluitketel heet water in een filter schenkt. “Ik doe het zonder koffiezetapparaat, je bent franciscaan of je bent het niet,” zegt hij lachend. “Hier zijn alvast wat folders van onze activiteiten in dit jubileumjaar. Als jij die intussen even vouwt, dan kun je ze straks meenemen en uitdelen.”
De ontvangst tekent de spontane en praktisch ingestelde Jeukens ten voeten uit. Hij wekt de indruk dat alles hem min of meer toevallig overkomt, maar intussen weet hij zijn boodschap goed over het voetlicht te brengen. “Had ik al vertel dat ik dit voorjaar een cursus frescokunst geef? Dat is een mooie voorbereiding op de frescoreis die ik in september organiseer. Is interessant hoor!”
De koffie is intussen doorgelopen en met de kopjes in de ene hand en de thermoskan in de andere wijst Jeukens de weg naar zijn werkkamer in de met boeken en andere spullen volgestouwde pastorie. “Als franciscaan zou ik in armoede moeten leven. Maar kijk eens wat hier allemaal staat. Het is voor mij elke dag een confrontatie. Ik heb nog een lange weg te gaan. Twee jaar geleden belandde ik tijdens een reis naar Italië in het ziekenhuis. Vervolgens heb ik drie maanden moeten rusten in een kloostercel, waar ik niets anders had dan de vijf boeken die ik meegebracht had. Het was geweldig! Maar hier thuis is het toch lastig om niets te hebben.”
Dat Jeukens franciscaan zou worden, lag aanvankelijk niet voor de hand. “Als kind wilde ik missionaris worden,” vertelt hij. “Ik ben in Oirsbeek geboren in een carréboerderij pal tegenover de kerk. De pastoor was familie van ons. Je weet wat ze zeggen: als je naast de kerk geboren wordt, wil je er of je hele leven niets meer mee te maken hebben of je belandt er middenin. Bij mij is dat laatste gebeurd. Ik ben op kostschool gegaan bij de paters van Mill Hill. Eerst in Haelen en later in Tilburg. Hoe het me gelukt is, weet ik niet maar ik heb in zes jaar het gymnasium afgerond. Het was de bedoeling dat ik daarna naar hun grootseminarie in Londen zou gaan, maar ik ben heel slecht met taal. Ik krijg geen preek fatsoenlijk uitgeschreven, laat staan in het Engels. De missie had ik al afgeschreven en priester worden zag ik ook niet meer zo zitten. Toen ben ik theologie van het maatschappelijk handelen gaan studeren aan de universiteit in Nijmegen. Dat was een goede keuze.”
800 jaar Sint-Franciscus
De Heilige Franciscus van Assisi leefde van 1181/1182 tot 1226. Dit jaar is het dus 800 jaar geleden dat hij overleed. Franciscus bracht het grootste deel van zijn leven door in de regio rond zijn geboortestad Assisi in Italië. Hij was de zoon van een welgestelde zakenman, maar koos voor een radicaal leven in armoede. Franciscus stichtte een gemeenschap die hij minderbroeders noemde en die later naar hem ‘franciscanen’ werden genoemd. Paus Leo XIV heeft 2026 uitgeroepen tot een franciscaans Jubeljaar. Ook in Nederland zijn er diverse activiteiten. Kijk hiervoor op
Hoe bent u dan bij de franciscanen terechtgekomen?
“Dat kwam door de trappisten in Zundert waar ik wel eens kwam en een 90-jarige zuster. Het leven in een gemeenschap sprak me aan en door die zuster ben ik in contact gekomen met de franciscanen. Ik heb toen een jaar op proef meegeleefd in de gemeenschap bij de Mozes en Aäronkerk in Amsterdam. Om eerlijk te zijn: ik vond ze maar erg burgerlijk. Misschien moest ik toch naar de trappisten gaan, dacht ik. Dat heb ik geprobeerd in de abdij in Echt, maar ik ben er ook weer weggelopen. Het pastoraat tussen gewone mensen trok mij toch het meest. Aan de toenmalige Katholieke Theologische Universiteit en het Ariënsconvict in Utrecht heb ik de priesteropleiding gevolgd en na de wijding door kardinaal Simonis heb een paar jaar als parochiepriester in het aartsbisdom gewerkt. Pas daarna heb ik de definitieve keuze voor de franciscanen gemaakt. Ik heb lang gezocht en lang geaarzeld, maar uiteindelijk toch de juiste keuze gemaakt.”
Waarom franciscanen?
“Vanwege Franciscus en zijn kritiek op de samenleving: op geld, roem, macht, het je toe-eigenen van dingen. Ik moet zo ontzettend lachen om president Trump die denkt dat hij zich zomaar Groenland kan toe-eigenen. Zo grotesk! Voor mij als franciscaan is dat totaal onbegrijpelijk. Niks is van ons. Alles is ons gegeven. Franciscus leert ons dat God zich laat vinden in heel eenvoudige dingen. Maar je moet Hem wel willen zien. Die radicaliteit van Franciscus spreekt mij enorm aan. Ik wil aan de rand van de kerk in de maatschappij staan, weten wat er onder mensen leeft. Daarom voel ik me ook zo thuis in het Wittevrouwenveld in Maastricht. In deze volksbuurt komt voor mij alles samen. Dit is de mooiste plek waar ik ooit gewerkt heb. De mensen hier houden me bij de les. Zij dwingen mij om franciscaan te blijven.”
Hoe dan?
“Zij hebben me geleerd om goed te luisteren. Het zijn mensen met het hart op de goede plaats. Ze zijn niet zo kerkelijk, maar als je ze nodig hebt, zijn ze er. Wij franciscanen horen in de stad thuis. Tussen de arbeiders. Dat mag ook zichtbaar zijn. Dus bij gelegenheid draag ik ook een pij.”
Wat is franciscaanse spiritualiteit?
“Dat is het ideaal van de armoede. Maar elke broeder krijgt de ruimte om die op z’n eigen manier te beleven. Juist die eigenheid en de aandacht voor je persoonlijke ontwikkeling is heel franciscaans. In mijn geval beteken dat in deze volksbuurt leven tussen de armen. Voor mij is armoede ook heel erg verbonden met de ideeën van Karl Marx. In het studentenhuis voor theologen in Nijmegen, waar ik gewoond heb, heb ik geleerd om Marx te incorporeren in de theologie.”
Karl Marx? Het is lang geleden dat iemand over hem begon. Die tijd is toch voorbij?
“Marx is helemaal niet achterhaald. Hij wordt juist steeds actueler. Als je ziet hoe het grootkapitaal z’n gang mag gaan. Dat is ongelofelijk. Marx is de geheime tip voor alle economiestudenten. Zoals de oude Griekse filosoof Aristoteles door Thomas van Aquino is geïntegreerd in het Middeleeuwse denken, zo kan Marx nu de verbinding zijn tussen de kerk en de samenleving. Marx bedient zich van Bijbelse taal om uit te leggen wat er fout is aan de markteconomie. Hij zegt: ‘Het kapitaal heeft mensen gevormd naar zijn beeld en gelijkenis’. Marx heeft de Bijbel geactualiseerd. Dat is precies wat Franciscus ook deed. Het is niet voor niets dat oud-SP-leider Jan Marijnissen helemaal weg was van Franciscus.”
Interessant hoe u Franciscus, Karl Marx en Jan Marijnissen in één adem weet te noemen.
“Je mag je als mens helemaal niks toe-eigenen. Dat is de verbindende schakel. Eigendom op zich is niet verkeerd, maar het wordt vaak verkeerd gebruikt. Franciscus leefde in de 13 eeuw. Dat was het begin van het tijdperk van het kapitalisme. Wij zitten aan het einde van dat tijdperk. De vorige paus zei: ‘We leven niet in een tijd van verandering, maar in een verandering van tijdperk.’ Dat klopt. Als zoon van een rijke zakenman wist Sint-Franciscus wat geld met mensen kon doen. Hij was soldaat geweest en krijgsgevangen genomen. Hij heeft een jaar in de gevangenis gezeten en had daar gezien dat rijke gevangenen gespaard werden vanwege het losgeld. Een mensen leven telde alleen als je geld had. Die ervaring heeft geleid tot de radicale keuzes die Franciscus in zijn latere leven heeft gemaakt. Het feit dat hij op een gegeven moment op bezoek ging bij de sultan was ook een gevolg van die ervaringen. Hij wilde de sultan niet bekeren, maar het gesprek aangaan. In de Regel die hij in 1223 opstelde, schrijft Franciscus dat de broeders dienstbaar moeten zijn en moeten knielen voor een ander. Dienstbaar zijn is voor hem je ook durven onderwerpen aan de heidenen en pas zeggen dat je christen bent als je ernaar gevraagd wordt. Dat was een totaal andere spiritualiteit dan tot dan toe gangbaar was. Franciscus maakt duidelijk dat dienstbaar zijn ook heel ongemakkelijk kan zijn. Toen die Regel klaar was, bedacht Franciscus de kerststal. Voor hem was dat een heel logische afsluiting van dat proces: God is mens geworden. Hij heeft zich klein gemaakt.”
Wat betekent Franciscus voor u?
“Hij is een voorbeeld. Een spiegel om in te kijken en steeds opnieuw te beginnen. De kerk was in zijn tijd een symbool van rijkdom en macht. Wanneer dan een kleine club opeens radicaal kiest voor armoede is dat natuurlijk bedreigend. Toch heeft Franciscus nooit gebroken met de kerk, want het was ook de plaats om Christus te ontmoeten in de eucharistie. Christus die zich aan ons uitleent in de gedaante van brood en wijn is een heel ontroerend beeld. Franciscus wilde zelf het eucharistisch brood breken en delen. Hij is dan intussen de andere Christus geworden en krijgt ook de stigmata, de wonden van Jezus. Dat is een heel mystiek moment in zijn leven.”
Heeft Franciscus ons nu nog iets te zeggen?
“Zijn idealen zijn na 800 jaar actueler dan ooit: de natuur als broeder en zuster leren zien, je realiseren hoe we de aarde behandelen, hoe we als mensen met elkaar omgaan, hoeveel moeite we hebben om elkaar vrede toe te wensen. En alle goeds. De kernvraag is: wat heb je echt nodig? Franciscus komt dan met: broederschap en zusterschap. Dat is een van zijn meest bijzondere ideeën. Hij ziet dat heel breed. De menswording van God met Kerstmis past daar in, maar ook de liefde voor de naaste en de zorg voor de schepping. Echt, Franciscus’ leer is actueler dan ooit!”
Mattie Jeukens o.f.m.
Mattie Jeukens o.f.m. werd op 29 juni 1954 geboren in Oirsbeek. Hij ging op kostschool bij de paters van Mill Hill in Tilburg, maar na een omweg via Nijmegen, Amsterdam en het aartsbisdom Utrecht trad hij in bij de minderbroeders franciscanen. In 1988 werd hij tot priester gewijd. Daarna werkte hij enkele jaren in het parochiepastoraat in Montfoort-Linschoten. Van 1997 tot 2001 werkte Jeukens in de parochie van de wijk Vrank in Heerlen. Na een korte tussenstop in Brussel is hij sinds 2004 actief in de parochie van het Wittevrouweveld en enkele buurtparochies in Maastricht-Oost. Jeukens organiseert regelmatig franciscaans-geïnspireerde voettochten en cultuurreizen.